वीरगंज — हिजोआज ससाना बालबालिकालाई फकाउनु पर्दा वा खाना खुवाउनु पर्दा अभिभावकको पहिलो रोजाइ ‘मोबाइल फोन’ बन्ने गरेको छ। हातमा मोबाइल नभई गाँस नहाल्ने र मोबाइल नहेरी नसुत्ने बालबालिकाको संख्या दिनानुदिन बढ्दो छ। प्रविधिको यो सहजता अहिले बालबालिकाको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यका लागि भने गम्भीर चुनौती बनेर उभिएको छ।
के भन्छन् विज्ञहरू?
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, दुई वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई मोबाइल वा कुनै पनि प्रकारको डिजिटल स्क्रिनबाट टाढै राख्नुपर्छ। तर, नेपालका सहरी क्षेत्रमा मात्र नभई ग्रामीण भेगमा समेत बालबालिका मोबाइलको ‘डिजिटल लत’ (Digital Addiction) मा फसिसकेका छन्।
मोबाइल प्रयोगले पार्ने मुख्य असरहरू:
- शारीरिक स्वास्थ्यमा समस्या: मोबाइलमा घन्टौँ भुल्दा बालबालिकाको शारीरिक चलखेल कम हुन्छ। यसले गर्दा सानै उमेरमा मोटोपना (Obesity), आँखा सुख्खा हुने, दृष्टि कमजोर हुने (Short-sightedness) र घाँटी तथा ढाड दुख्ने समस्या देखिन थालेको छ।
- मानसिक र बौद्धिक विकासमा बाधा: मोबाइलको अत्यधिक प्रयोगले बालबालिकाको सिर्जनशीलता र सोच्ने क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ। उनीहरू बाहिरी संसार र खेलकुदभन्दा भर्चुअल संसारमा रमाउन थाल्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सामाजिकीकरण प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ।
- अनिद्रा र चिडचिडापन: मोबाइलबाट निस्कने ‘ब्लू लाइट’ले निद्रा लगाउने हर्मोन (Melatonin) लाई असर गर्छ। पर्याप्त निद्रा नपुग्दा बालबालिकामा अत्यधिक रिस उठ्ने, चिडचिडापन हुने र पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने जस्ता समस्या देखिन्छन्।
- बोली फुट्न ढिलो हुनु: चिकित्सकहरूका अनुसार, मोबाइलमा एकोहोरो भिडियो हेर्ने बालबालिकामा ‘स्पिच डिले’ (Speech Delay) अर्थात् ढिलो गरी बोली फुट्ने समस्या बढी पाइएको छ। उनीहरूले दोहोरो संवाद गर्न नपाउँदा भाषा सिक्ने प्रक्रिया सुस्त हुन्छ।
अभिभावकको भूमिका र समाधानका उपाय:
बालबालिकालाई मोबाइलको लतबाट छुटाउन अभिभावक स्वयंले आफ्नो मोबाइल प्रयोगको समय घटाउनु पर्ने मनोविदहरूको सुझाव छ।
१. डिजिटल फ्री जोन: घरको डाइनिङ टेबल र सुत्ने कोठामा मोबाइल निषेध गर्ने।
२. विकल्प खोज्ने: बालबालिकालाई कथा सुनाउने, चित्र कोर्ने, वा बाहिरी खेलकुदमा व्यस्त राख्ने।
३. नियम पालना: यदि मोबाइल दिनै परेमा समय सीमा तोक्ने (जस्तै: दिनको आधा वा एक घण्टा मात्र) र कस्ता सामग्री हेरिरहेका छन् भन्नेमा निगरानी राख्ने।
४. सत्यको स्वीकारोक्ति: बालबालिकाले मोबाइल माग्दा वा रुँदा सजिलोका लागि मोबाइल थमाइदिने बानी अभिभावकले तुरुन्तै त्याग्नु पर्छ।
निष्कर्ष:
प्रविधि आफैमा नराम्रो होइन, तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले बालबालिकाको भविष्य नै अन्धकार बनाउन सक्छ। आजैदेखि सचेत नहुने हो भने भोलि हाम्रा बालबालिका शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर पुस्ताका रूपमा चिनिने जोखिम छ। त्यसैले, उनीहरूलाई मोबाइलको स्क्रिन होइन, माया र समय दिऔँ।